Relacja między prawami człowieka a ochroną środowiska przez długi czas nie była wyrażona wprost w systemie prawnym. Europejski Trybunał Praw Człowieka stopniowo jednak wypracował podejście, zgodnie z którym ochrona jednostki przed negatywnymi skutkami degradacji środowiska może wynikać z istniejących gwarancji konwencyjnych, zwłaszcza z Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Przełomowe znaczenie miał wyrok w sprawie López Ostra przeciwko Hiszpanii (wyrok z 9 grudnia 1994 r., skarga nr 16798/90), który zapoczątkował nowoczesne spojrzenie na środowisko jako element jakości życia chronionej prawem.
PRZEŁOMOWY WYROK LÓPEZ OSTRA
Sprawa dotyczyła mieszkanki hiszpańskiej miejscowości Lorca, której życie codzienne zostało poważnie zakłócone przez funkcjonowanie zakładu przetwarzania odpadów i oczyszczalni ścieków w bezpośrednim sąsiedztwie jej domu. Uciążliwości w postaci intensywnych zapachów, hałasu i emisji gazów nie tylko wpływały na komfort życia, lecz także budziły obawy zdrowotne. Władze publiczne, mimo świadomości problemu, nie podjęły skutecznych działań.
Trybunał uznał, że doszło do naruszenia art. 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, czyli prawa do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego oraz domu. Najważniejszym elementem tego rozstrzygnięcia było przyjęcie, że poważne zanieczyszczenie środowiska może ingerować w sferę życia prywatnego, nawet jeśli nie prowadzi bezpośrednio do zagrożenia życia lub zdrowia.
W konsekwencji tego wyroku przyjmuje się, że ochrona środowiska została „wpisana” niejako w system praw człowieka.
POZYTYWNE OBOWIĄZKI PAŃSTWA
Wyrok ten wyraźnie podkreślił, że państwo nie może ograniczać się do biernej postawy. Na gruncie art. 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka powstają tzw. obowiązki pozytywne, czyli konieczność aktywnego działania w celu ochrony jednostki przed poważnymi uciążliwościami środowiskowymi. Władze powinny zapewnić równowagę między interesem publicznym a prawami jednostki, a tolerowanie długotrwałych i istotnych naruszeń tej równowagi może prowadzić do odpowiedzialności państwa (m.in. na podstawie ww. Konwencji).
ROZWÓJ LINII ORZECZNICZEJ W SPRAWACH ŚRODOWISKOWYCH
Na fundamencie sprawy López Ostra Trybunał buduje dalsze orzecznictwo m.in. Guerra przeciwko Włochom (o czym będę pisał). W wyrokach rozwija się koncepcję, zgodnie z którą środowisko nie jest wartością abstrakcyjną, lecz bezpośrednio wpływa na codzienne funkcjonowanie człowieka. W konsekwencji Trybunał coraz śmielej ingeruje w obszary tradycyjnie uznawane za domenę polityki państw, takie jak planowanie przestrzenne czy regulacja przemysłu.
NOWY WYMIAR – SPRAWY KLIMATYCZNE
W ostatnich latach orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka weszło na kolejny etap, obejmując problem zmian klimatycznych. Szczególne znaczenie ma sprawa Verein KlimaSeniorinnen Schweiz i inni przeciwko Szwajcarii, w której Trybunał uznał, że niewystarczające działania państwa w zakresie przeciwdziałania zmianom klimatu mogą prowadzić do naruszenia praw człowieka. To jakościowa zmiana – odpowiedzialność państwa nie dotyczy już tylko lokalnych źródeł zanieczyszczeń, lecz globalnych procesów, których skutki są rozproszone i długofalowe.
TRYBUNAŁY MIĘDZYNARODOWE A PRAWA CZŁOWIEKA
Linia orzecznicza zapoczątkowana w sprawie López Ostra pokazuje wyraźną ewolucję podejścia do ochrony środowiska w prawie europejskim. Od reakcji na lokalne uciążliwości przeszliśmy do uznania, że polityka klimatyczna państwa może być oceniana przez pryzmat praw człowieka. Dla praktyki prawniczej oznacza to rosnące znaczenie argumentacji opartej na art. 8 EKPC w sprawach środowiskowych oraz coraz większą rolę sądów w kontrolowaniu działań państw w tym obszarze.
