W zakładzie pracy, lokalu usługowym czy budynku użyteczności publicznej mogą pojawić się problemy związane z warunkami higienicznymi lub zdrowotnymi. Jeżeli wymagania te zostaną naruszone, Państwowa Inspekcja Sanitarna ma instrumenty pozwalające nakazać usunięcie uchybień, a gdy zagrożenie jest poważne, także natychmiast wstrzymać określoną działalność.
Zakres tych instrumentów określa ustawa o Państwowej Inspekcji Sanitarnej. Przepis daje inspektorowi szerokie uprawnienia, ale nie oznacza, że każda nieprawidłowość uzasadnia od razu zamknięcie zakładu.
DWA POZIOMY REAKCJI INSPEKCJI SANITARNEJ
Pierwszy sposób działania określa art. 27 ust. 1. Jeżeli inspektor stwierdzi naruszenie wymagań higienicznych lub zdrowotnych, wydaje decyzję, w której nakazuje usunięcie uchybień i wyznacza termin wykonania tego obowiązku. Chodzi zatem o doprowadzenie określonego stanu do zgodności z prawem bez natychmiastowego zatrzymywania działalności.
Przepis ten pozwala także nakazać przeprowadzenie i udokumentowanie odpowiednich badań oraz pomiarów czynników szkodliwych w miejscu pracy, jeżeli istnieje uzasadnione podejrzenie narażenia pracowników. Inspekcja nie musi więc biernie czekać na wystąpienie negatywnych skutków dla zdrowia.
Znacznie dalej idące środki przewiduje art. 27 ust. 2. Jeżeli naruszenie spowodowało bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia ludzi, inspektor nakazuje, zależnie od okoliczności, między innymi unieruchomienie zakładu albo jego części, zamknięcie budynku użyteczności publicznej, wyłączenie z eksploatacji środka transportu lub wycofanie produktu z obrotu. Może też nakazać podjęcie albo zaprzestanie innych działań.
Decyzja wydana na tej podstawie podlega natychmiastowemu wykonaniu. Można się od niej odwołać, jednak samo wniesienie odwołania co do zasady nie wstrzymuje jej wykonania.
CO OZNACZA „BEZPOŚREDNIE ZAGROŻENIE”?
Bezpośrednie zagrożenie nie oznacza, że ktoś musi już zachorować lub doznać uszczerbku na zdrowiu. W 2025 roku NSA wyjaśnił to na przykładzie zakładu pogrzebowego, w którym zwłoki przechowywano w wyłączonym urządzeniu chłodniczym. Sąd uznał, że nie trzeba czekać na rzeczywiste zakażenie pracownika lub klienta.
Według NSA samo zagrożenie może mieć charakter potencjalny. Bezpośredniość odnosi się natomiast do sposobu, w jaki kontakt z danym czynnikiem może negatywnie oddziaływać na życie lub zdrowie człowieka. Organ powinien zatem wskazać konkretny czynnik zagrożenia oraz wyjaśnić, w jaki sposób może on zaszkodzić ludziom. Nie wystarczy ogólne powołanie się na względy bezpieczeństwa.
ART. 27 NIE DZIAŁA W ODERWANIU OD INNYCH PRZEPISÓW
Art. 27 jest podstawą wydania decyzji nakazowej, ale sam nie określa wszystkich wymagań higienicznych i zdrowotnych. Trzeba ich szukać w innych przepisach, co oczywiste, odpowiednich dla rodzaju działalności, obiektu albo produktu.
Zwrócił na to uwagę NSA w wyroku z 2025 roku dotyczącym jakości wody z publicznego wodociągu. W próbce stwierdzono przekroczenie dopuszczalnego wówczas poziomu żelaza oraz podwyższoną mętność. Inspektor nakazał między innymi poinformowanie odbiorców, przygotowanie planu naprawczego i przeprowadzenie badań kontrolnych. NSA uznał, że art. 27 służy szybkiemu przeciwdziałaniu zagrożeniom, ale warunkiem jego zastosowania jest naruszenie konkretnego wymagania określonego w odrębnych przepisach.
NAJDALEJ IDĄCY ŚRODEK NIE MOŻE BYĆ AUTOMATYCZNY
Im poważniejszy skutek decyzji, tym dokładniej organ powinien zbadać sprawę. W 2024 roku WSA w Warszawie podkreślił, na tle sprawy dotyczącej cmentarza, że przed zastosowaniem najdalej idącego środka należy ustalić, czy występuje aktualne, bezpośrednie zagrożenie oraz czy innego rodzaju nakaz lub zakaz nie byłby wystarczający.
Natomiast najbardziej dotkliwy środek przewiduje art. 27 ust. 3. Jeżeli zachodzą przesłanki wskazane w ust. 2, inspektor nakazuje likwidację hodowli lub chowu zwierząt.
PROTOKÓŁ Z KONTROLI MA ZNACZENIE
Ustalenia kontroli i sposób ich udokumentowania mogą przesądzić o wyniku późniejszego postępowania. W 2023 roku WSA w Gliwicach zaakceptował nakaz zweryfikowania oceny ryzyka zawodowego dotyczącego szkodliwych czynników biologicznych. Znaczenie miał między innymi protokół wskazujący na narażenie pracowników, który został podpisany bez zastrzeżeń.
Jeżeli kontrolowany podmiot nie zgadza się ze sposobem przeprowadzenia kontroli, pobrania próbki albo opisania ustaleń, powinien zgłosić uwagi już do protokołu i (o ile to możliwe) zabezpieczyć dowody. Późniejsze ogólne twierdzenie, że czynność mogła zostać wykonana nieprawidłowo, może nie wystarczyć.
Art. 27 ma przede wszystkim chronić zdrowie publiczne i pozwalać na szybką reakcję, choć nie daje organowi całkowitej dowolności w jego stsowaniu.
