Prawo do informacji o środowisku nie jest czymś wyjątkowym ani trudnym do wyegzekwowania. To jedno z podstawowych uprawnień każdego obywatela. Jeśli w naszej okolicy pojawiają się wątpliwości dotyczące odpadów, inwestycji budowlanych czy działań organów ochrony środowiska, mamy pełne prawo zapytać: co się dzieje, jakie decyzje zapadły i czy wszystko odbywa się zgodnie z prawem.
Problem w praktyce polega na tym, że organy często odpowiadają wolno, ogólnikowo albo próbują odsunąć odpowiedź w czasie. Tymczasem przepisy są w tej kwestii dość jasne.
DWIE DROGI DO TEJ SAMEJ INFORMACJI
Informacji o środowisku można żądać na dwa sposoby. Pierwszy wynika z ustawy o dostępie do informacji publicznej. Drugi z ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku (ustawa z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko). W praktyce granica między nimi bywa płynna, ale dla obywatela najważniejsze jest jedno, obie te ustawy mają służyć temu samemu, a mianowicie szybkiemu dostępowi do informacji o działaniach organów.
Informacja publiczna obejmuje wszystko to, co dotyczy działalności władzy publicznej. A więc także decyzje administracyjne, wyniki kontroli, korespondencję urzędową czy informacje o karach. Z kolei ustawa środowiskowa odnosi się bardziej bezpośrednio do danych o stanie środowiska i jego ochronie. W praktyce jednak bardzo często te zakresy się pokrywają.
Nie jest dopuszczalne, aby organ wybierał tryb tylko po to, by wydłużyć termin odpowiedzi. Jeśli coś jest informacją publiczną, powinno być udostępnione szybko, co do zasady w ciągu 14 dni.
INFORMACJE PROSTE POWINNY BYĆ UDZIELANE OD RAZU
W wielu sprawach pojawia się kluczowe rozróżnienie, o którym urzędy nie zawsze pamiętają. Chodzi o tzw. informacje proste. To takie dane, które już istnieją i nie wymagają analizy, zestawień czy dodatkowej pracy. Przykładem może być liczba wydanych decyzji, wysokość nałożonych kar czy informacja, czy postępowanie zostało zakończone.
Takie informacje powinny być przekazywane niezwłocznie. Nie ma powodu, by czekać na analizę całych akt sprawy, skoro podstawowe dane można podać od ręki. Nawet jeśli część wniosku rzeczywiście wymaga więcej czasu, organ powinien odpowiedzieć przynajmniej w tym zakresie, który jest prosty.
Brak takiego działania często prowadzi do przewlekłości, czyli sytuacji, w której postępowanie formalnie trwa, ale w praktyce niewiele się dzieje.
„SPRAWA JEST SKOMPLIKOWANA”?
W praktyce bardzo często pojawia się odpowiedź, że sprawa ma „złożony charakter” i dlatego potrzebny jest dodatkowy czas. Przepisy rzeczywiście dopuszczają wydłużenie terminu, ale nie może to być automatyczna formułka. Organ powinien realnie wykazać, dlaczego nie jest w stanie udzielić informacji wcześniej. Sam fakt, że dokumentów jest dużo, nie zawsze wystarcza. Szczególnie jeśli część informacji można przekazać od razu.
Sądy administracyjne wielokrotnie podkreślały, że nie można blokować całej odpowiedzi tylko dlatego, że część wniosku jest bardziej skomplikowana. Właśnie w takich sytuacjach organ może działać etapowo, tj. najpierw przekazać informacje proste, a następnie bardziej rozbudowane.
ROLA SĄDU ADMINISTRACYJNEGO
Jeśli organ nie udziela informacji albo robi to w sposób pozorny, możliwe jest złożenie skargi do sądu administracyjnego. Taka skarga nie dotyczy już samej treści sprawy, ale sposobu działania urzędu. W jednej ze spraw prowadzonych przez naszą kancelarię (wyrok WSA w Kielcach z dnia 23.7.25r., II SAB/Ke 46/25), dotyczących działalności organu ochrony środowiska sąd wskazał, że samo informowanie o trwających czynnościach nie załatwia wniosku o informację. Obowiązkiem organu jest przekazanie konkretnych danych albo wydanie decyzji o odmowie. Organy nie mogą zastępować odpowiedzi ogólnymi komunikatami. Jeśli obywatel pyta o dokumenty, powinien je otrzymać albo dostać formalną decyzję, dlaczego nie jest to możliwe.
POWTARZALNY PROBLEM W SPRAWACH ŚRODOWISKOWYCH
Sprawy związane z ochroną środowiska mają swoją specyfikę. Często dotyczą dużych inwestycji, odpadów, wielu podmiotów i długich postępowań. To powoduje, że organy chętnie powołują się na ich złożoność. Jednocześnie właśnie w takich sprawach dostęp do informacji jest szczególnie ważny. To często lokalne społeczności jako pierwsze zauważają problem i próbują ustalić, co się dzieje. Jeśli dostęp do informacji jest utrudniony, rośnie poczucie braku kontroli i zaufania do instytucji.
Dlatego prawo w tym zakresie jest tak jednoznaczne – informacje mają być udostępniane szybko i sprawnie. Nie tylko dlatego, że tak stanowi ustawa, ale dlatego, że od tego zależy realna możliwość reagowania na zagrożenia środowiskowe.
INFORMACJA O ŚRODOWISKU TO STANDARD
Prawo do informacji o środowisku to nie jest przywilej, ale standard. Organy mają obowiązek działać sprawnie i odpowiadać na wnioski bez zbędnej zwłoki. Wiele informacji powinno być przekazywanych od razu, bez oczekiwania na zakończenie całych postępowań. Jeżeli odpowiedź nie nadchodzi albo ma charakter wyłącznie formalny, nie oznacza to końca sprawy. W takich sytuacjach sąd administracyjny staje się realnym narzędziem do wyegzekwowania prawa do informacji.
